Systemische ijsbergen in de polders. Over de gevaren van lineair denken.
We gingen eerder al in op de complexiteit van het poldersysteem en op hoe dit systeem historisch gegroeid is en stelselmatig werd uitgebouwd met slechts één functie: het afvoeren van water. Zo voeren we de neerslag die valt in de Oost- en West-Vlaamse polders langs de Nederlandse grens af via het Leopoldkanaal. Vanop het land, naar het grondwater, naar de haarvaten, door de watergangen naar die lange rechte geul en linea recta naar zee.
In systeemdenken spreken we van systemische ijsbergen. Als je zo’n ijsberg goed afdaalt met de juiste vragen, dan legt die het denken achter systemen bloot. Zo zijn er de gebeurtenissen die we ervaren en zien, maar die zijn een gevolg van onderliggende patronen (soms zichtbaar, maar soms ook niet) die op hun beurt weer een gevolg zijn van het onderliggende systeem en dat systeem zelf komt weer voort uit een specifieke manier van denken of mentaal model. Als we dit alles toepassen op het klassieke poldersysteem dat gebaseerd is op een vrij lineaire manier van denken, ziet het er een beetje uit als volgt:
Maar het veranderende klimaat vraagt een ander mentaal model. We moeten in transitie, ook al klinkt dat nogal dwingend. Toch zijn er heel wat bijkomende voordelen te vinden als je erin slaagt om het systeem breed te bekijken.
We kunnen de huidige uitdagingen niet meer puur mechanistisch aanpakken en obsessief proberen alles te controleren. We hebben er de middelen niet voor, noch de energie en dat mentale model verder volhouden, zet ons vast (in een zogenaamde lock-in). Het klassieke systeem was briljant voor de uitdagingen uit een tijd met een stabiel klimaat en de toenmalige uitdagingen, maar het klimaat en het landschap van vandaag vragen om verder te evolueren.
Via een ander mentaal model leren we met die verandering om te gaan en als maatschappij in harmonie met de natuur te werken in plaats van zoveel energie te verkwisten en gefrustreerd te raken om toch maar die natuur te controleren. We moeten leren om moeiteloos (of wu-wei) te handelen en te zijn.
Geen schrik! De polders hebben nog steeds infrastructuur, bescherming en beheer nodig, maar de rol van beheer en techniek verschuift van het domineren van dat systeem naar het ondersteunen van ecologische processen en ons aan te passen.
Klimaatmodellen, waterbalansmodellen: modellen, maar niet voorspellen
De belangrijkste reden hiervoor is dat we ook gewoon helemaal niet weten wat er nu net gaat gebeuren. De klimaatmodellen geven ons een eerste idee: de winters zullen gemiddeld natter worden, met meer intense neerslagpieken en een grotere kans op wateroverlast. De zomers worden tegelijk droger, met langere periodes zonder regen en een hogere verdamping door stijgende temperaturen. Daardoor neemt het risico op zowel extreme droogte als hevige regenval op korte tijd toe, wat leidt tot grotere schommelingen in waterbeschikbaarheid. Maar dat zijn enkel de grote lijnen en er is nog veel onzekerheid. We moeten leren ‘dansen’ met die realiteit in plaats van ter plaatse te proberen blijven staan.
En die klimaatmodellen zijn niet de enige modellen waarmee we in het WIJ-Waterproject aan de slag gaan. Het watersysteem in de polders is een echt kluwen en het is niet minder dan bewonderenswaardig dat de vele waterbeheerders dit systeem beheerd krijgen. En dan hebben we het nog maar over het verleden en het heden. Bovendien is droogte een nieuw gegeven in een systeem dat er vooral op gericht is water af te voeren. Hoe gaat al dat water zich verplaatsen in grond- en oppervlaktewater onder die toekomstige omstandigheden en wat wil dat dan zeggen over wat we allemaal kunnen doen? Als we willen weten hoe dat allemaal werkt zodat we ons beter kunnen voorbereiden op verandering door droogte en wateroverlast, moeten we werken met een waterbalansmodel zodat we een idee kunnen vormen van de effecten die bepaalde ingrepen in dat watersysteem hebben.
Een waterbalansmodel brengt op basis van verschillende gegevens de waterstromen binnen een gebied of systeem in kaart. Het laat zien hoe water binnenkomt, wordt opgeslagen, gebruikt en weer verdwijnt. Zo ontstaat inzicht in watertekorten, wateroverschotten en de impact van verschillende beheermaatregelen.
Een model is natuurlijk een vereenvoudiging van de werkelijkheid om het hele systeem inzichtelijker te maken. Geen glazen bol, maar een hulpmiddel om ons richting te geven en beslissingen te helpen onderbouwen en afwegingen te maken. Welke maatregelen kunnen we doorvoeren om de droogte tegen te gaan? Welke effecten kunnen investeringen in die waterinfrastructuur opleveren en hoe reageert dat systeem daar dan op en waar zitten die effecten dan? Welk sop is welke kool waard?
Daarnaast mogen we natuurlijk niet vergeten dat zo’n model een puur hydrologisch model met de waterinfrastructuur van de regio is en wel inzicht geeft in de toepassing van maatregelen, maar slechts de mogelijkheden binnen die oplossingsruimte van de waterinfrastructuur. Het kijkt ook vooral naar knelpunten om van daaruit naar oplossingsstrategieën of korven van maatregelen te kijken, d.i. vanuit de huidige situatie en manier van denken dus.
Terug naar Schipdonk
De lange droogtes bezorgden de waterbeheerders in de polders de laatste jaren kopzorgen, maar het tijdelijk hoger zetten van het Schipdonkkanaal zorgde er vorig jaar voor dat met hevels water uit het Schipdonkkanaal de polders kon ingebracht worden. Dikke buizen werden aangerukt om het beschikbare water naar de verdrogende waterlopen te loodsen. Zo werd de hoogste nood geledigd.
Dat doen we op veel plekken in Vlaanderen sinds we de klimaatverandering sterker voelen. We zoeken naar oplossingen en proberen meer water te voorzien. Op de ene plaats door extra waterreservoirs aan te leggen, elders door over te hevelen uit tijdelijke extra waterreservoirs. We reageren op gebeurtenissen en we zien patronen, want er wordt over nagedacht om dit op structurelere manier te gaan doen en daar dus in te gaan investeren.
Maar ook modelleren alleen is geen oplossing zonder systeemdenken
Op het eerste gezicht lijkt dit een goede oplossing en gezond boerenverstand: water halen waar er is. En anders, watervoorraad creëren. Het water uit het Schipdonkkanaal is op dat moment een beschikbare waterbron die makkelijk kan worden ingezet. Niets mis mee en vrij goedkoop.
De vraag is of we elke zomer zo ad hoc te werk zullen gaan, dan wel of we een hele infrastructuur zullen uitwerken om dit permanent mogelijk te maken. Dat valt nog te bekijken, want is een logische oplossing vanuit lineair denken wel een goede lange-termijn oplossing. In een vorig artikel brachten we al een systeemarchetype voor probleemoplossing naar voren en hoe dit geleid heeft tot het Schipdonkkanaal zelf. Zitten we hier mogelijks ook in hetzelfde straatje door zo te denken?
Afhankelijk van de lens waarmee je kijkt, zou je hier hetzelfde archetype aan het werk kunnen zien of eentje dat er veel weg van heeft. Om het eenvoudig te houden en ook eens een nieuw archetype uit de stal van de probleemoplossing te halen, kunnen we hier spreken van het systeemarchetype lapmiddelen (aka ‘Fixes that fail’ of ‘Fixes that backfire’). Dat archetype ziet er zo uit:
Om dit goed te zien, moeten we even uitzoomen en naar het grotere systeem kijken waar het Schipdonkkanaal deel van uitmaakt. En om dat te doen, is het inzicht van belang dat verzameld werd bij vele verschillende stakeholders in de WIJ-Water workshops en tijdens de verwandelingen, want elk gezichtspunt is een verrijking. Zo is het in dit geval maar de vraag of dat water uit het Schipdonkkanaal altijd beschikbaar zal zijn, aldus een waterexpert die het grotere systeem ook stroomopwaarts volgt. Want ook stroomopwaarts is er een groter wordende watervraag en de verzilting speelt de havens meer en meer parten waardoor die ook wel graag meer zoetwater zouden krijgen. Als je helemaal op het einde van de keten zit, is het dan wel een goede oplossing om ten volle op dat water te gaan rekenen en daar al je geld in te gaan steken? Of experimenteren we beter nog verder en gebruiken we die oplossing tijdelijk terwijl we de verschillende opties bekijken met een systeemlens en ook de effecten van dat hevelen evalueren?
Systeemdenken leert ons dat wat intuïtief de beste oplossing lijkt vanuit lineair denken daarom nog geen robuuste en tegelijk dynamische lange-termijnoplossingen oplevert. Dat geldt voor het toevoegen van rijstroken op dichtslibbende autostrades, verhoging van pesticide- of antibioticagebruik om te blijven presteren, overbevissing door grotere vissersvloten in te zetten, bosbranden proberen te vermijden door ook kleine brandjes te onderdrukken, meer grondwater op te pompen bij droogte etc. De remedies zullen op lange termijn het probleem enkel vergroten.
Door een transitielens
Als we onze casus verder gaan bekijken door de lens van een transitienood die schijnbaar afneemt, dan kan je er ook een ander archetype in ontwaren: ‘Probleemafwenteling’, ook wel ‘Verslaafd aan symptoombestrijding’ genoemd (aka ‘Shifting the Burden’). Die treedt op wanneer je inzet op een bepaalde oplossing en daardoor niet dieper afdaalt in de systemische ijsberg en zo minder aandacht en middelen besteedt aan de fundamentele oplossing.
We gaan nu aan de slag met het waterbalansmodel en op basis van de resultaten van de klimaatmodellen kijken we welke oplossingen er zijn op het niveau van het technische watersysteem. Laten we er ondertussen wel over waken dat er om een antwoord te geven op de uitdagingen in een onzekere toekomst nog andere paden mogelijk zijn. Paden die het mogelijk maken om niet steeds reactief te werk te moeten gaan, maar mee laverend met wat die toekomst ons zal brengen. En daarvoor moeten we diep onder de waterlijn.
Wordt hoe dan ook vervolgd.
