Medicijnresten in onze waterlopen: oorzaken en remedies

Van geneesmiddelengebruik naar afvalwater

Wanneer we geneesmiddelen innemen, verwerkt ons lichaam een deel van de werkzame stoffen. De lever zet veel geneesmiddelen om in andere verbindingen, die vervolgens voornamelijk via urine en ontlasting worden uitgescheiden. Afhankelijk van het geneesmiddel komt soms wel tot 90% van de toegediende dosis, in oorspronkelijke of omgezette vorm, in het afvalwater terecht.

Maar er zijn ook andere routes. Bij het douchen of wassen spoelen resten van medicinale gels, crèmes en zalven rechtstreeks van de huid. Daarnaast belanden werkzame stoffen in het afvalwater wanneer ongebruikte of vervallen geneesmiddelen via de gootsteen of het toilet worden weggegooid.

Al die routes zorgen ervoor dat geneesmiddelen en hun afbraakproducten via de riolering in onze afvalwaterzuiveringsinstallaties terechtkomen.

Waarom klassieke waterzuivering niet volstaat

In Vlaanderen wordt volgens cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij uit 2025 ongeveer 88% van het huishoudelijk afvalwater gezuiverd. Dat is een sterke vooruitgang tegenover 1992, toen de zuiveringsgraad nog 29% bedroeg.

Klassieke afvalwaterzuivering steunt grotendeels op biologische processen. Daarbij breken micro-organismen organische verontreiniging af. Maar veel geneesmiddelen zijn moeilijk of nauwelijks biologisch afbreekbaar. Daardoor zijn zelfs in gezuiverd afvalwater niet alle verontreinigende stoffen verwijderd. 

Bovendien verschilt de verwijdering sterk van stof tot stof. Zo wordt meer dan 90% van de aanwezige paracetamol verwijderd, terwijl dat voor diclofenac (ontstekingsremmende pijnstiller) gemiddeld slechts 30% is. Ook andere geneesmiddelen zijn bijzonder persistent. Een voorbeeld is carbamazepine, dat gebruikt wordt bij onder meer epilepsie. Deze stof breekt moeilijk af in afvalwaterzuiveringsinstallaties én in het natuurlijke watermilieu.

Een deel van de medicijnresten verlaat de zuiveringsinstallatie dus met het gezuiverde afvalwater en komt zo in rivieren en beken terecht. Daarnaast is er ook een rechtstreekse aanvoer van ongezuiverd afvalwater. In Vlaanderen wordt ongeveer 12% van het huishoudelijk afvalwater niet gezuiverd. Bij hevige regenval kan bovendien via riooloverstorten tijdelijk ongezuiverd afvalwater in waterlopen terechtkomen.

Wat gebeurt er met medicijnresten in het oppervlaktewater?

Eenmaal in het oppervlaktewater ondergaan medicijnresten verschillende processen. Zonlicht en micro-organismen breken sommige stoffen verder af, maar andere blijven lange tijd aanwezig. Bepaalde stoffen hechten zich aan slibdeeltjes en kunnen zo in de waterbodem terechtkomen, waar de afbraak vaak trager verloopt.

Dat een geneesmiddel afbreekt, betekent bovendien niet noodzakelijk dat het milieuprobleem verdwijnt, want bij de omzetting kunnen nieuwe verbindingen ontstaan die zelf biologisch actief of toxisch zijn. Omgekeerd kunnen stoffen die in het menselijk lichaam zijn omgezet naar een inactieve vorm, onder invloed van bacteriële enzymen opnieuw hun oorspronkelijke actieve vorm aannemen.

Welke gevolgen die omzettingen precies hebben voor het waterleven, is nog onvoldoende bekend. Vooral de effecten van afbraakproducten en hun interacties met andere stoffen vragen verder onderzoek.

Lage concentraties kunnen grote gevolgen hebben

Medicijnresten komen vaak in zeer lage concentraties voor in water, soms niet meer dan enkele microgrammen of nanogrammen per liter. Toch kunnen ze zelfs in die kleine hoeveelheden schadelijk zijn voor waterorganismen.

Geneesmiddelen zijn immers ontwikkeld om specifieke biologische processen te beïnvloeden. Omdat sommige van die processen ook bij waterorganismen voorkomen, kunnen medicijnresten onbedoeld hun gezondheid, gedrag of voortplanting verstoren. Enkele voorbeelden uit wetenschappelijk onderzoek maken dat duidelijk: 

• Hormonale geneesmiddelen beïnvloeden de voortplanting van vissen. Het synthetische oestrogeen ethinylestradiol kan al bij concentraties van ongeveer 1 nanogram per liter leiden tot vervrouwelijking van mannelijke vissen. Onderzoek heeft ook aangetoond dat langdurige blootstelling gevolgen kan hebben voor volledige vispopulaties.
• Pijnstillers en antidepressiva hebben andere effecten. Diclofenac kan schade veroorzaken aan de kieuwen, lever en nieren van vissen. Het antidepressivum fluoxetine kan het gedrag van vissen en kreeftachtigen veranderen. 
• Antibiotica vormen een bijkomend risico. Ze kunnen de groei van algen en micro-organismen remmen en zo het ecologische evenwicht verstoren. Bovendien kunnen lage concentraties antibiotica in oppervlaktewater, sediment en afvalwaterzuiveringsinstallaties bijdragen aan de selectie en verspreiding van antibioticaresistente bacteriën.

De impact van medicijnresten hangt dus niet alleen af van hun concentratie, maar ook van de eigenschappen van de stof en de gevoeligheid van de organismen die eraan worden blootgesteld.

Ook drinkwaterbronnen staan onder druk

Medicijnresten beperken zich niet tot het oppervlaktewater. Ze kunnen ook in het grondwater terechtkomen. Omdat beide belangrijke bronnen zijn voor de drinkwaterproductie, vormt hun aanwezigheid een bijkomende uitdaging voor drinkwaterbedrijven.

Drinkwaterbedrijven slagen erin veilig kraanwater te produceren, maar de verwijdering van moeilijk afbreekbare stoffen kan aanvullende zuiveringstechnieken vereisen. Actievekoolfiltratie en geavanceerde oxidatie zijn voorbeelden van technieken die daarvoor kunnen worden ingezet. Die extra behandelingen maken de drinkwaterproductie wel complexer en duurder. Daarom is het belangrijk om de instroom van medicijnresten al eerder in de waterketen te beperken.

Van bronaanpak tot aanvullende zuivering

Er zijn maatregelen nodig op verschillende plaatsen in de keten om de verspreiding van medicijnresten te verminderen. Een eerste aangrijpingspunt is het geneesmiddelengebruik zelf. Zorgverleners zoals artsen en apothekers kunnen onnodig gebruik helpen voorkomen en, wanneer medisch verantwoord, rekening houden met de milieu-impact van verschillende geneesmiddelen. Ook het correct inzamelen van ongebruikte of vervallen geneesmiddelen helpt voorkomen dat werkzame stoffen rechtstreeks in het riool belanden.

Daarnaast zijn gerichte maatregelen mogelijk bij zorginstellingen, waar relatief veel geneesmiddelen worden gebruikt. Zo kunnen patiënten na toediening van bepaalde röntgencontrastmiddelen hun urine afzonderlijk opvangen in speciale plaszakken. Daardoor komen die stoffen niet in het afvalwater terecht. Net Zero Healthcare Impact (NZHI) ontwikkelde bijvoorbeeld een praktische tool en begeleidingsaanpak die ziekenhuizen en medische diensten kunnen helpen om hun totale duurzaamheidsimpact in kaart te brengen en te verlagen.

Ook specifieke zuivering van ziekenhuisafvalwater biedt mogelijkheden. In Nederland en Vlaanderen worden dergelijke oplossingen verkend, onder meer binnen het Europese project PREWAPHARM.

Waterkwaliteit vraagt een aanpak over de hele keten

Medicijnresten maken duidelijk hoe nauw de gezondheidszorg en het waterbeheer met elkaar verbonden zijn. Stoffen die bedoeld zijn om mensen te behandelen, kunnen na gebruik onbedoeld gevolgen hebben voor waterorganismen en de kwaliteit van onze waterbronnen.

Alleen inzetten op extra zuivering is daarom onvoldoende. Ook preventie, een beter inzicht in de verspreiding en effecten van medicijnresten en gerichte maatregelen bij de bron zijn nodig.

Dat vraagt samenwerking tussen de gezondheidszorg, waterbeheerders, onderzoekers, technologieontwikkelaars en beleidsmakers. Een ketenaanpak die voorkomt dat stoffen in het water terechtkomen en tegelijk de verwijdering van resterende verontreiniging verbetert, biedt daarbij het meest complete perspectief.

Dit artikel is gebaseerd op 'Medicijnen en medicijnresten in water: welke invloed op het waterleven?' van Dirk Halet, strategisch coördinator Water bij VITO Kennispunt Water, en Brecht De Tavernier, spoedarts bij ZAS Antwerpen en oprichter van Net Zero Healthcare Impact. Het oorspronkelijke artikel verscheen in Huisarts Nu (2026, 55(4)).