Focusdomein bodem en water

Grotere waterwinst voor landbouw en natuur? Aquatuur brengt de kansen in kaart.

Hoe bereken je hoeveel extra water je kunt vasthouden in een gebied? En onder welke voorwaarden levert dat voordelen op voor zowel landbouwbedrijven als natuur? Binnen het Interreg Vlaanderen-Nederland project Aquatuur ontwikkelde studiebureau IMDC samen met VITO Kennispunt Water een leidraad om die vragen op een laagdrempelige manier te onderzoeken.

Leidraad waterwinst Aquatuur
Nieuwsbericht Simon De Paepe 18 november 2026

De laatste jaren worden langere droge periodes afgewisseld met intense neerslag. Dat vraagt om een andere inrichting van ons watersysteem, waarbij water niet automatisch zo snel mogelijk wordt afgevoerd, maar langer beschikbaar blijft in oppervlaktewater, bodem en grondwater.

Voor natuur kan dat bijdragen aan gunstigere omstandigheden voor waterafhankelijke habitats. Voor landbouwbedrijven biedt het kansen om de waterbeschikbaarheid tijdens droge periodes te vergroten en droogtestress te beperken. Maar hogere waterpeilen kunnen ook gevolgen hebben voor de bewerkbaarheid van landbouwpercelen en de waterveiligheid. Hoe verzoen je al die factoren en hoe werk je naar een gedeelde waterwinst?

Leidraad geïntegreerd sponslandschap voor landbouw en natuur

Met de Leidraad geïntegreerd sponslandschap voor landbouw en natuur biedt Aquatuur een gestructureerde aanpak om dat potentieel gebiedsgericht te verkennen. Het gaat hierbij niet om een uitgebreide studie die meteen tot een definitief ontwerp moet leiden. De leidraad bestaat uit drie stappen en is vooral bedoeld als een eerste, laagdrempelige analyse van het watersysteem. Een soort lucifer die het gesprek tussen landbouwers, natuurbeheerders en waterbeheerders aanwakkert, met concrete resultaten als gemeenschappelijk vertrekpunt voor verdere acties.

Stap 1: evalueer de waterkwaliteit

Extra oppervlaktewater vasthouden heeft niet automatisch een meerwaarde voor elk gebruik. Zeker wanneer water voor landbouwkundige irrigatie bedoeld is, moet de kwaliteit vroeg in het proces worden onderzocht. Uit casestudies die aan de basis liggen van deze leidraad bleek dat het zoutgehalte vaak een barrière vormt.

Stap 2: bouw kennis op over je watersysteem

Een geïntegreerde systeemanalyse brengt oppervlaktewater, grondwater, drainage, landgebruik, natuurdoelstellingen en waterveiligheid samen. Een waterbalans onderzoekt hoeveel water er beschikbaar is, hoeveel extra kan worden geborgen en in welke mate die buffer kan bijdragen aan de irrigatievraag van landbouwbedrijven. Daarnaast wordt bekeken hoe hogere oppervlaktewaterpeilen doorwerken op het grondwater en welke gevolgen dat heeft voor natuur en landbouw.

Het uitgangspunt is geen permanent hoog waterpeil, maar een dynamisch en regelbaar peil. Zo kan water langer beschikbaar blijven tijdens droogte, terwijl voldoende bergingscapaciteit behouden blijft om intense neerslag op te vangen.

Stap 3: verbind de analyse met je gebiedsproces

Een technisch interessante maatregel is niet automatisch haalbaar in de praktijk. Daarom moeten landbouwers, natuurbeheerders, waterbeheerders en andere betrokkenen van bij de start betrokken worden. Hun terreinkennis helpt om de analyses te toetsen aan de dagelijkse realiteit, zoals de waterbehoefte van teelten, de bewerkbaarheid van percelen en de werking van bestaande drainage- en peilsystemen. 

Zo ontstaat een gedeelde basis om maatregelen te identificeren die niet alleen hydrologisch zinvol zijn, maar ook rekening houden met de noden van de gebruikers in het gebied.
 

Aquatuur Leidraad Waterwinst

Welke waterwinst kan de leidraad zichtbaar maken?

De leidraad brengt in kaart hoeveel extra water in een gebied kan worden vastgehouden en welke voordelen dat kan opleveren voor natuur en landbouw. De analyse brengt drie vormen van potentiële waterwinst in kaart:

  • Voor natuur: gunstigere watercondities voor fauna en flora dankzij inzicht in...
    • de mate waarin hogere grondwaterstanden kunnen bijdragen aan geschikte omstandigheden voor waterafhankelijke habitats en natuurdoelstellingen.
    • de duur van droge periodes waarin het watersysteem onvoldoende water beschikbaar houdt om het gewenste minimumpeil voor natuur te behouden.
  • Voor landbouw: meer waterzekerheid tijdens droogte dankzij inzicht in...
    • de hoeveelheid extra oppervlaktewater die kan worden geborgen, het nutting bergingsvolume, en hoeveel dit kan bijdragen aan de irrigatievraag.

    • de duur van droge perioden waarin het watersysteem onvoldoende water beschikbaar houdt voor captatie in functie van irrigatie.

    • waar aangepaste grondwaterstanden kunnen helpen om droogtestress te beperken.
  • Voor natuur én landbouw: kansen voor gedeelde waterwinst dankzij zicht op...
    • win-winzones waar hogere grondwaterstanden gunstig kunnen zijn voor zowel natuur als landbouw.
    • zones waar aangepast of seizoensgebonden peilbeheer nodig is om de verschillende waterbehoeften en landgebruik met elkaar te verzoenen.

Zo maakt de leidraad zichtbaar waar de grootste kansen voor gedeelde waterwinst liggen, welke belangen mogelijks botsen en waar verder onderzoek of concrete maatregelen het kansrijkst zijn.

Van potentieel naar relevant

Meer water vasthouden is geen doel op zich. De werkelijke meerwaarde ontstaat wanneer dat water op het juiste moment, op de juiste plaats en met de juiste kwaliteit beschikbaar is, voor alle functies in het gebied. Inzicht in deze overlap is de relevante potentiële waterwinst!

Precies daar ligt de kracht van deze leidraad die in kaart brengt waar de hydrologische behoeften van natuur en landbouw samenvallen, welke waterwinst mogelijk is en welke randvoorwaarden bepalen of een maatregel haalbaar is.

Voor landbouwbedrijven betekent dat een beter onderbouwd zicht op de effectieve kansen om de waterbeschikbaarheid te vergroten. Voor waterbeheerders en beleidsmakers biedt de analyse een basis om maatregelen te prioriteren en samen met gebiedspartners verder uit te werken.

De leidraad is daarmee geen eindpunt, maar een opstap naar gerichter onderzoek, praktijkgerichte pilootprojecten en een waterbeheer dat verschillende functies beter op elkaar afstemt.

Zelf aan de slag? Ontdek de leidraad hier!

Contactpersoon